loading

Chút hoài niệm ngày Trung thu: Tàu thuỷ sắt tây

Xuất hiện từ đầu thế kỷ 20, những chiếc tàu thủy sắt từng là đồ chơi quen thuộc đối với nhiều thế hệ thiếu nhi Hà Nội xưa. Cùng iDesign tìm hiểu về số phận xưa và nay của món đồ thủ công Việt Nam có tính khoa học cao này nhé!

Ảnh: Đức Tuấn

Món đồ chơi của thời xưa cũ

Nghề làm đồ sắt (Ferblanterie) theo chân người Pháp xuất hiện và phát triển mạnh ở nước ta thời kì thuộc địa. Những người thợ Việt lấy sắt ở vỏ các thùng hàng nhập cảng hoặc thùng dầu hỏa, hộp đồ ăn để sản xuất nhiều món đồ cho cuộc sống hàng ngày, từ những chóp nón, đĩa đèn, hộp đựng thuốc phiện mà dân bản xứ hay dùng cho đến những sản phẩm tiếp thu kĩ nghệ phương Tây như bình nước, đèn, giá nến, vòi hoa sen. Bên cạnh đó, để đáp ứng nhu cầu của những đứa trẻ người Pháp sống tại đây, họ chế tác cả đồ chơi, ban đầu mô phỏng mẫu mã phổ biến của Châu Âu rồi dần dần sáng tạo những mẫu mới mang hình ảnh đất nước, con người Việt Nam.

Một cửa hiệu ở Hà Nội bán những món đồ chơi Trung Thu bằng sắt tây (1915)
Ảnh: Sưu tầm

Với sự bắt mắt và tính hiện đại vượt trội so với đồ chơi truyền thống, những món đồ bằng sắt này nhanh chóng hớp hồn trẻ em Hà Nội và trở nên phổ biến tại thành thị. Một trong những mẫu mã được yêu thích bền bỉ nhất qua các thập niên chính là chiếc tàu thủy. Điểm hấp dẫn của nó là có thể di chuyển trên mặt nước, phả khói và phát ra tiếng kêu tạch tạch như tàu thật.

Động cơ của tàu thủy gồm ba phần: Nồi hơi, bình dầu hỏa và ống dẫn nước.
Sau khi đốt khoảng 30 giây, tàu bắt đầu chạy. Nguyên lý hoạt động rất đơn giản, lửa đốt nóng “nồi hơi”, truyền nhiệt vào ống dẫn nước khiến nước trong ống sôi lên và tạo lực đẩy tàu di chuyển.
Hình ảnh: Cẩm Tú

Vào mỗi dịp Tết trung thu, trẻ con từng rất hay được bố mẹ mua tặng món đồ chơi bé nhỏ ẩn chứa bài học về vật lý và việc tái sử dụng vật liệu cũ này. Tuy nhiên, sự xuất hiện của những đồ chơi Trung Quốc đa dạng, rực rỡ đã đưa tàu sắt tây trở về hoài niệm.

Nghệ nhân duy nhất của làng nghề đồ chơi

Trước khi Covid-19 ập đến, hàng năm, khi sắp tới Rằm tháng tám, những gian hàng trên phố cổ lại tấp nập bóng dáng người đi mua đồ cho con trẻ. Tàu thủy sắt tây dường như đã biến mất trong thế giới lộng lẫy đó. Hỏi thật kĩ thì biết được Hàng Thiếc là phố duy nhất còn bán món đồ chơi này, cụ thể, nhà của nghệ nhân Hùng tại làng Khương Hạ là nơi cuối cùng còn chế tác ra nó.

Ảnh: Đức Tuấn

Nghề làm đồ chơi bằng sắt tại Khương Hạ (Thanh Xuân) đã có tuổi đời hàng trăm năm. Trước năm 1945, cả làng này có tới 100 hộ làm nhiều loại đồ chơi bằng sắt. Vào mùa Trung thu, các xưởng sản xuất gia đình tất bật làm không hết việc trong khi chủ cửa hiệu đồ chơi ở Hà Nội, các tỉnh và cả bên Trung Quốc phải chầu chực cả ngày đợi lấy hàng. Bom đạn chiến tranh khiến việc hành nghề phải tạm ngừng rồi phục hồi lại từ năm 1975. Nhưng sau này, khi đồ chơi Trung Quốc tràn vào thì làng nghề thật sự lụi tàn trong tiếc nuối của người dân. Anh Nguyễn Văn Mạnh Hùng hiện tại là người duy nhất còn giữ nghề.

“Làng nghề có hơn 100 năm, truyền qua 5 – 6 đời nay. Tôi học nghề này từ bố tôi. Trước, cả làng có 100 hộ làm nghề, nhưng đến năm 1975 chỉ còn 30 hộ giữ được nghề…”.
Ảnh: https://www.24h.com.vn/

Ngay từ khi còn nhỏ, anh đã tham gia chế tác đồ chơi cùng bố mẹ, không chỉ làm tàu thủy mà còn cả con thỏ đánh trống, con bướm, kèn, súng, ô tô, ca nô, tàu hỏa… Có tới hơn 1000 mẫu đồ chơi các loại mà anh vẫn còn giữ được công thức và hình mẫu. Tiếc là chỉ còn duy nhất một món đồ được sản xuất đến ngày nay.

Những chiếc tàu thủy được làm bằng ống bơ, hộp thiếc đã qua sử dụng, đem rửa sạch rồi cán phẳng ra để cắt, ghép. Nhiều năm qua, chiếc tàu vẫn giữ nguyên hình dáng cơ bản, chỉ thêm chi tiết là lá cờ đỏ sao vàng. Hiện có loại nhỏ như lòng bàn tay chỉ dùng để trưng bày giá khoảng 100.000 đồng, và cả những mẫu lớn chạy được dưới nước với giá từ 300.000 đồng cho tới 4.000.000 đồng. Trong đó, tàu chạy bằng dầu hỏa nhận được sức hút hơn tàu chạy nhờ pin do có âm thanh và khói tỏa ra như thật.

Một tín hiệu đáng mừng là sự kiên quyết bám trụ với nghề của anh Hùng phần nào được đền đáp khi tàu thủy sắt tây được tiêu thụ quanh năm ở các cửa hàng bán đồ lưu niệm. Sản phẩm của anh đã được trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, tham gia các Festival nghề truyền thống và còn được xuất khẩu sang tận Pháp, Mỹ. Dịp Trung Thu, vẫn có những bậc phụ huynh tìm mua những món đồ truyền thống cho con cháu. Đó là tín hiệu đáng mừng cho thấy tàu thủy sắt tây không bị quên lãng giữa xã hội hiện đại.

Tuy nhiên, vẫn còn đó nỗi niềm của người nghệ nhân còn lại duy nhất mà chưa tìm được người nối nghiệp. Công việc này không nặng nhọc nhưng đòi hỏi sự kiên trì, chịu khó. Để thông thạo việc gò, hàn, sản xuất động cơ, phải mất ít nhất hai năm học. Một số người từng tìm đến anh để xin truyền nghề đều sớm bỏ ngang giữa chừng vì nản chí. Anh và gia đình cũng không có điều kiện tự mở xưởng hay hỗ trợ kinh phí cho học viên. Vì thế mong ước lớn nhất của anh là nhận được sự quan tâm từ Nhà nước để xây dựng lớp dạy nghề và quảng bá sản phẩm đến mọi miền đất nước.

Bài: 19August

Ảnh: Đức Tuấn

Nguồn:

https://hanoimoi.com.vn/mega-story/doi-song/978079/giu-hon-tet-trung-thu?fbclid=IwAR0J0Z8f5VgVv1ZefdI9NZalnH6NFpKCwPgvrcatSLSlVZtiBEiSCSfT7Jo

Cùng tác giả

#Tag

19August Tàu thuỷ sắt tây Tết trung thu thủ công trung thu đồ chơi

iDesign Must-try

Những phiên bản bàn cờ đáng yêu từ đất sét của Đỗ Nguyễn Phương Quỳnh
Những phiên bản bàn cờ đáng yêu từ đất sét của Đỗ Nguyễn Phương Quỳnh
Sử dụng chất liệu đất sét, Đỗ Nguyễn Phương Quỳnh đã thay những chiếc áo mới siêu dễ thương cho bàn cờ trong đợt giãn cách vừa qua, khiến trò…
Vẻ đẹp mong manh của nghệ thuật vẽ lên trứng
Vẻ đẹp mong manh của nghệ thuật vẽ lên trứng
Sử dụng kĩ thuật vẽ sáp thủ công Pysanky (Ukraine), Caroline Södergren, một nghệ nhân thổi thuỷ tinh có tuổi nghề gần 30 năm đã tạo ra những hình minh…
Lịch sử và ứng dụng của bạc trong nghệ thuật - thiết kế
Lịch sử và ứng dụng của bạc trong nghệ thuật - thiết kế
Tại Mỹ có một truyền thống lâu đời và nổi bật về việc chế tác và buôn bán đồ thủ công mỹ nghệ được làm từ Bạc— từ những chiếc…
Chúng ta sẽ đón Trung Thu mùa giãn cách ra sao trong dự án: ‘TRUNG THU HAI MÉT’?
Chúng ta sẽ đón Trung Thu mùa giãn cách ra sao trong dự án: ‘TRUNG THU HAI MÉT’?
Một mùa trăng tròn nữa đã đến nhưng năm nay sẽ đặc biệt hơn rất nhiều, cảm giác đoàn viên bị “nới lỏng” ra đôi chút và có thể khoảng…
Bộ nhận diện lấy cảm hứng từ trần nhà thờ cổ của hãng mỳ ống và dầu ô liu cao cấp
Bộ nhận diện lấy cảm hứng từ trần nhà thờ cổ của hãng mỳ ống và dầu ô liu cao cấp
Nhà thiết kế Hungary Aliz Borsa xây dựng hệ thống nhận diện thương hiệu cho Buono! - một cửa hàng mì ống và dầu ô liu cao cấp nằm ở…
Họa sĩ vẽ minh họa Phương Quỳnh: ‘Mình xem tranh là nơi để giải tỏa, trốn khỏi thế giới bên ngoài’
Họa sĩ vẽ minh họa Phương Quỳnh: ‘Mình xem tranh là nơi để giải tỏa, trốn khỏi thế giới bên ngoài’
Phương Quỳnh là nữ họa sĩ trẻ đứng sau những bức tranh hay bìa sách với nét vẽ dễ thương, mang lại cảm giác vui tươi, nhẹ nhàng cho người…